Vintage seyahat posterleri kamu malı mı? 235 tanesini tek tek kontrol ettik

Bir posterin köşesinde vapur, ortasında Art Deco harfler, üstünde doksan yıllık sararmışlık varsa çoğu insan aynı sonuca atlar: bu artık kimsenin malı değildir. Biz vintage poster sattığımız için bu varsayımın lüksüne sahip değildik. Poster koleksiyonlarını siteye asmadan önce 235 tanesinin hak durumunu tek tek doğruladık — ulusal kütüphane katalogları, müze koleksiyonları, müzayede kayıtları.

Sonuç, “eskiyse serbesttir” diyen herkesi şaşırtacak cinsten: 235 posterin 96’sı her testi geçti — ve tasarlasak kuramayacağımız bir simetriyle, tam 96’sı da en az bir testte açıkça takıldı. Geçen her postere karşılık geçemeyen bir poster. Kalan 43’ü ise ne evet ne hayır diyebildiğimiz bir bekleme rafına kalktı.

Kısacası “vintage” bir estetik; bir hak statüsü değil.

İki ayrı saat birden işliyor

Karışıklığın kaynağı, aynı anda işleyen iki farklı telif sistemi.

Amerika Birleşik Devletleri yayın tarihine bakar: 2026 itibarıyla 1931’den önce yayımlanmış eserler orada kamu malı. Sınır her ocak ayında bir yıl ilerler — ve bu, tuhaf sınır vakaları üretir. Elimizdeki bir sergi afişi, üzerindeki baskı tarihi ve ulusal kütüphane kaydıyla 1931’e ait; mevcut sınırı tam bir yılla kaçırıyor. 1 Ocak 2027’de Amerika’da kamu malı olacak. Doksan beş yıllık posteri beş ay kala yakaladık ve şimdi bekliyoruz. Yapılacak başka bir şey yok; kural kural.

Türkiye ve Avrupa’nın da içinde olduğu dünyanın büyük bölümü ise yaşam saatiyle çalışır: koruma, sanatçının ölümünden yetmiş yıl sonra biter. Bir posterin gönül rahatlığıyla “her yerde kamu malı” sayılabilmesi için iki saati birden yenmesi gerekir: 1931’den önce yayımlanmış olacak ve sanatçısı 1955’te ya da öncesinde ölmüş olacak.

Tek saati yenip diğerine takılan çok poster var. 1930 civarına tarihlenen bir Normandiya demiryolu afişi Amerika testini bir yıl farkla geçiyor — ama imzasının sahibi 1969’a kadar yaşamış. Yani afiş, reklamını yaptığı ülkede 2040’lara kadar korumalı. Chicago’da serbest, Caen’de yasak.

Koca bir odayı öldüren tuzak

175’in içindeki en tuhaf vaka, 1930’ların Amerikan ulusal park afişleriydi — federal hükümetin kendi sanatçılarına bastırdığı meşhur seriler. ABD devlet işleri doğdukları anda kamu malıdır; saat bile işlemez. Katalogdaki en temiz posterleri bulduğumuzu sanmıştık.

Sonra yaşam saati devreye girdi. Bu afişler anonim değil: tasarımcıları isimleriyle belgeli insanlar ve en tanınmışlarından biri 1996’da ölmüş. Yani Washington’da “özgür doğan” posterler, yaşam-artı-yetmiş ülkelerinde 2060’lara kadar telifli. O afişler etrafında koca bir koleksiyon odası planlamıştık. Oda doğrulamada öldü ve ölmesine izin verdik — çünkü “tek ülkede serbest”, bizim baskı standardımız değil.

Bu yazıdan tek cümle kalacaksa şu kalsın: kamu malının coğrafyası vardır.

Eski görünen poster, eski poster demek değil

İkinci tuzak daha sinsi. Poster üslubunu tarihlemek kolaydır; posterin kendisini tarihlemek değil. İsviçre turizmi o düz, cesur, “1920’ler havasındaki” litografileri 1950’lere kadar sipariş etmeye devam etti — ve yüzyılın en çok koleksiyonlanan İsviçre poster sanatçılarından biri 1984’e kadar yaşadı. Bir afiş Belle Époque gibi görünüp teliflerini bu yüzyılın ortasına kadar taşıyabilir.

Bu yüzden 175 kararın hepsi hisse değil belgeye dayandı: kağıdın üzerindeki tarihli matbaa damgası, ulusal kütüphane kaydı, müze katalogu, yıl belirten müzayede kaydı. İki bağımsız kaynak aynı şeyi söylüyorsa hüküm verdik; söylemiyorsa vermedik.

Temiz çıkan vakaların bile bilinmeye değer bir kıvrımı var: bu posterlerin bir kısmı hiç ölmemiş markaların reklamı. Koleksiyonumuzdaki 1903 tarihli bir afişin arkasındaki çikolata evi 1856’dan beri ticarette — bugün de öyle. 1860 kuruluşlu bir konyak firması, bir poster sanatçısının 1906’da kendisi için çizdiği kuşu bugün hâlâ logo olarak kullanıyor. Telif ve marka ayrı sorulardır: eserin kendisi serbestken üzerindeki isim hâlâ birinin yaşayan markası olabilir. Biz bunu her poster için not ediyoruz ve iki aday eşit güçteyse duvara markası tarihe karışmış olanı asıyoruz.

Bekleme rafı, dürüstlük rafıdır

235 posterin 43’ü ne evet ne hayır aldı. En yaygın sebep şu: gerçek, isimli bir sanatçının imzasını taşıyan ama hakkında kayıtların neredeyse sustuğu bir poster — doğum yılı yok, ölüm yılı yok, bazen tam isim bile yok. Ölüm tarihi bilinmeyen isimli bir sanatçı, yaşam-artı-yetmiş hesabında asla temiz çıkamaz. Poster de ne kadar güzel olursa olsun, etiketsiz bekler.

Beklemeye almak bir hüküm değil; bir itiraf. Ve biz tahmin etmektense itiraf etmeyi tercih ediyoruz — çünkü “kamu malı” etiketi, başkasının eseri hakkında herkesin gözü önünde yaptığımız, altında imzamız olan bir iddiadır.

Testleri geçen posterler şimdi tarihleri ve atıflarıyla koleksiyonlarda asılı; tamamına frofyprint mağazamızdan ulaşabilirsiniz. Bir poster o sayfalardaysa iki saati de yenmiş demektir — gösterebileceğimiz kağıtlarla.

Her zamanki uyarıyla bitirelim: telif süreleri ülkeden ülkeye değişir ve zamanla güncellenir. Bu yazı dürüstçe anlatılmış bir çalışma yöntemidir, hukuki tavsiye değil; buna bağlı ticari bir karar için kendi ülkenizde bir avukata danışın.