Alphonse Mucha eserleri kamu malı mı? Koleksiyoncu rehberi

Klasik sanatın büyük isimleri arasında telif sorusu çoğu zaman bir formalitedir: sanatçı bir asır önce ölmüştür, süreler çoktan dolmuştur, mesele kapanmıştır. Alphonse Mucha’da öyle değil. Mucha, kataloğumuzdaki ressamlar arasında kamu malına en son katılan isimdir — Avrupa’da eserleri ancak 1 Ocak 2010’da serbest kaldı. Bu yüzden Mucha rehberi, dikkatle yazılması gereken rehberdir; ve tam da bu dikkat, hikâyeyi daha ilginç kılar.

Kamu malı ne demek?

Bir eserin kamu malı olması, telif korumasının sona erdiği ve eserin insanlığın ortak mirasına katıldığı anlamına gelir. Kamu malı bir eser serbestçe çoğaltılabilir, uyarlanabilir, basılabilir ve satılabilir. Bu bir açık kapı ya da kaçamak değil, telif sisteminin baştan öngördüğü sonuçtur: sistem önce sanatçıyı ve mirasçılarını belirli bir süre korur, sonra eseri herkese açar. Sorulması gereken tek soru, o sürenin dolup dolmadığıdır — ve Mucha örneğinde bu soru, yakın zamana kadar “hayır” cevabını veriyordu.

Yaşam artı 70: Türkiye ve Avrupa

Türkiye’de ve Avrupa Birliği ülkelerinde koruma süresi, sanatçının ölümünden sonra 70 yıl daha işler. Mucha 14 Temmuz 1939’da öldü; süre yıl sonundan itibaren hesaplandığı için koruması 2009’un son gününe kadar devam etti ve eserleri 1 Ocak 2010’da kamu malı oldu. Van Gogh’un teliflerinin kuşaklar önce dolduğunu düşünürseniz fark çarpıcıdır: Mucha’nın bekleyişi yaşayan insanların hafızası içinde sona erdi. O, kamu malını beklemek zorunda kalan sanatçıdır — ve 2010’dan beri bekleyiş bitmiştir.

ABD’de hesap farklı: 95 yıl kuralı

Amerika Birleşik Devletleri eski eserlerde süreyi ölüm yılından değil, yayın tarihinden başlatır ve kabaca 95 yılla sınırlar. Bugün itibarıyla 1931’den önce yayımlanmış eserler ABD’de kamu malıdır. Mucha’nın klasik Paris dönemi — Sarah Bernhardt afişleri, dekoratif paneller, reklam afişleri — 1890’ların ortasıyla 1900’lerin başında yayımlandığı için bu çizginin onlarca yıl gerisinde kalır. Yani koleksiyonumuzun beslendiği afiş dönemi, iki büyük sistemin ikisinde de kamu malıdır. Yine de bu genel çerçevenin her tek esere kendiliğinden uygulandığını varsaymıyoruz: her eserin hak durumunu listelemeden önce tek tek doğruluyoruz.

Bir gecede gelen ün, bir ömür süren dönüş

Mucha 1860’ta Moravya’nın Ivančice kasabasında doğdu. Otuz dört yaşına kadar kitap ve dergi işleriyle geçinen bir çizerdi; talihi 1894’ün son günlerinde döndü. Sarah Bernhardt, Gismonda oyunu için acilen yeni bir afiş istiyordu ve matbaanın gedikli sanatçıları tatildeydi. İş, o sırada orada bulunan Mucha’ya kaldı. Ortaya çıkan afiş — gerçek boyutlara yakın, dar ve uzun bir Bizans sütunu gibi duran, bağırmayan altın tonlarında bir Bernhardt — 1 Ocak 1895 sabahı Paris sokaklarına asıldı ve şehri bir günde fethetti. Bernhardt onunla altı yıllık bir sözleşme imzaladı; “Mucha üslubu” kısa sürede Art Nouveau’nun ta kendisi sayılır oldu.

Sonraki on yılda Mucha, matbaacı Champenois’yla birlikte yüzü aşkın afiş tasarımı üretti ve yeni bir tür icat etti: satacak ürünü olmayan, yalnızca duvar için basılan dekoratif panel. Mevsimler (1896), aynı yılın Zodiac takvimi, JOB sigara kağıdı afişi, Sanatlar (1898) ve 1900 Paris Dünya Fuarı’nda sergilenen, yalnızca 510 kopya basılmış resimli dua kitabı Le Pater hep bu dönemin meyveleridir.

Sonu ise ağırdır. Memleketine dönen ve kendini büyük tarih tablolarına adayan Mucha, 15 Mart 1939’da Alman ordusu Prag’a girdiğinde Gestapo’nun ilk sorguya aldığı isimlerden biri oldu — ünlü bir Slav yurtseveri ve masondu. Serbest bırakıldığında sağlığı çökmüştü; zatürreye yakalandı ve 14 Temmuz 1939’da Prag’da öldü. Yasağa rağmen cenazesine yüz bine varan bir kalabalığın katıldığı aktarılır.

Aile ve vakıf

Burada saygıyla belirtilmesi gereken bir gerçek var: Mucha’nın mirası bugün de torunları tarafından özenle korunuyor. Ailesinin 1992’de kurduğu Mucha Vakfı aile koleksiyonunu yönetiyor, sergiler düzenliyor, Prag’da bir müze işletiyor ve sanatçının adını koruyor. Kamu malı statüsü klasik dönem eserlerinin kendisi için geçerlidir; Mucha adını serbest bir etikete dönüştürmez, sanatçıyla bağlantılı her nesneye ilişkin her soruyu da kapatmaz. “Mucha” kelimesini toptan bir cevap saymak yerine her parçayı ayrı ayrı doğrulamamızın bir nedeni de budur.

Dürüst uyarımız da şu: telif süreleri ülkeden ülkeye değişir, kimi ülkelerde istisnai kurallar vardır ve mevzuat güncellenebilir. Bu yazı genel bilgi verir, hukuki tavsiye değildir; ticari bir karar söz konusuysa kendi ülkenizde bir hukukçuya danışın.

Eser kamu malı — peki her dosya öyle mi?

Koleksiyoncuların en sık karıştırdığı ayrım budur. Kamu malı olan şey eserin kendisidir: Mucha’nın tasarladığı taş baskı. O eserin herhangi bir dijital dosyası ise ayrı bir konudur, çünkü bazı müzeler ve görsel arşivler, kamu malı eserlerin fotoğrafları üzerinde hak ya da sözleşme koşulu ileri sürer. Bu iddiaların hukuki gücü ülkeye göre değişir; ama pratik ders değişmez: eserin özgürlüğü, internette dolaşan her taramaya kendiliğinden geçmez. Dosyanın nereden geldiği önemlidir. Mağazamızdaki restorasyonlar bize aittir — arkasında durabilmemizin nedeni de tam olarak budur.

Koleksiyonda Mucha

Mağazamızda 190’dan fazla restore edilmiş Mucha eseri bulunuyor; ağırlık, onu o yapan Paris on yılında. Zodiac, başlığı ve ay çizelgesiyle birlikte, on iki burç madalyonu gri-mavi halkasında okunur halde duruyor. JOB afişinin altın saç kıvrımları mor zeminde keskinliğini koruyor. İlk Mevsimler setinin taşıyıcısı Yaz (Été), dolaşımdaki kopyaların çoğunda griye solmuş kobalt gökyüzüyle geri döndü. Rêverie’nin pembe çiçek halkası koyu turkuaz zeminden ayrışıyor; Sanatlar dizisinin hareket halinde yakalanmış tek paneli Dans ise gümüş ve toprak tonları arasındaki incecik geçişlerini koruyor.

Her eser dört formatta sunuluyor: rulo poster, gerdirilmiş kanvas, çerçeveli kanvas ve çerçeveli kağıt baskı. Rulo poster, çerçevecisine güvenenler için; çerçeveli seçenekler asılmaya hazır geliyor. Mucha bu işleri zaten sıradan odaların duvarları için tasarlamıştı — bir asrı aşkın bir aradan sonra eserlerinin özgürce yapabildiği şey nihayet tam olarak bu. Mucha koleksiyonunun tamamına buradan göz atabilirsiniz.