Edgar Degas eserleri kamu malı mı? Koleksiyoncu rehberi

Edgar Degas söz konusu olduğunda kısa cevap rahatlatıcı: evet, yağlıboyaları, pastelleri ve desenleri bugün dünyanın her yerinde kamu malı. Sanatçı Eylül 1917’de öldü ve iki boyutlu üretiminin tamamı bu tarihten öncesine ait; aşağıda anlatacağımız iki büyük telif sisteminin ikisi de aynı sonuca varıyor. Ama Degas’nın hikâyesi bu kadar kısa kesilmeyi hak etmiyor. Çünkü o, eserlerini satmak yerine biriktiren, dünyanın en zengin kataloglarından birini yarım yüzyıl boyunca kendi atölyesinde saklayan bir ressamdı — ve bugün duvarınıza asabileceğiniz o eserlerin çoğu, ölümünden sonra Paris’te düzenlenen efsanevi müzayedelerle gün ışığına çıktı.

Kamu malı ne demek?

Bir eserin kamu malı olması, telif korumasının süresinin dolduğu ve eserin insanlığın ortak mirasına geçtiği anlamına gelir. Kamu malı bir tablo izin alınmadan çoğaltılabilir, uyarlanabilir, basılabilir ve satılabilir. Bu bir açık ya da kaçamak değil, telif sisteminin baştan öngördüğü sonuçtur: yasa önce sanatçıyı ve mirasçılarını belirli bir süre korur, sonra eseri herkese açar. Degas baskılarının bugün serbestçe üretilip satılabilmesinin hukuki zemini budur.

Satmak zorunda olmayan ressam

Degas 1834’te Paris’te, bankacı bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Bu ayrıntı bir biyografi süsü değil; kariyerinin anahtarı. Çağdaşlarının çoğu geçinmek için resim satmak zorundayken Degas’nın böyle bir mecburiyeti yoktu. Canı istediğinde satar, istemediğinde satmaz, bitmemiş saydığı hiçbir işi elinden çıkarmazdı. Elli yılı aşan çalışma hayatı boyunca da elinden çıkarmadıklarının sayısı, sattıklarını kat kat aştı.

Halkın gördüğü kadarı bile bir ustalık hikâyesiydi: Opera’nın prova salonlarını anlatan Dans Dersi (1873–76), Londra’yı ayağa kaldıran Kafede (L’Absinthe, 1875–76), çamaşırcı kadınlar, şapkacı dükkânları, jokeyler. Gençliğinde Floransa’da başladığı, neredeyse gerçek boyutlu aile portresi Bellelli Ailesi, onun daha yirmili yaşlarında nasıl bir ressam olduğunun kanıtıdır. Son yıllarını neredeyse kör hâlde, savaş Paris’inin sokaklarında dolaşarak geçirdi ve Eylül 1917’de, seksen üç yaşında öldü.

Sonrası, sanat tarihinin en çarpıcı sahnelerinden biri. Atölyesi açıldığında ortaya çıkan eser yığını, envanteri çıkaran satıcıları bile şaşkına çevirdi: gençliğinden beri kimseye vermediği resimler, neredeyse hiç kimsenin görmediği geç dönem pastelleri. Kendi yağlıboyaları, pastelleri ve desenleri, Mayıs 1918 ile Temmuz 1919 arasında Galerie Georges Petit’de dört müzayedede satıldı — ilki, Alman topçusunun Paris’i dövdüğü günlerde yapıldı. Baskıları ve başka sanatçılardan topladığı özel koleksiyonu için düzenlenen satışlarla birlikte toplam sekiz müzayede gerçekleşti. Bugün müzelerde asılı duran Degas’ların önemli bir bölümü dünyayla ilk kez o salonlarda tanıştı.

Yaşam artı 70 kuralı: Türkiye ve Avrupa

Türkiye’de ve Avrupa Birliği ülkelerinde telif koruması, sanatçının ölümünden sonra 70 yıl daha devam eder. Degas 1917’de öldüğüne göre bu süre en geç 1988’de doldu; yani eserleri yaklaşık kırk yıldır kamu malı. Bazı ülkelerde tarihsel olarak daha kısa süreler uygulandığından koruma daha da erken sona ermişti. Hangi hesapla bakılırsa bakılsın sonuç değişmiyor.

ABD’de 95 yıl kuralı

Amerika Birleşik Devletleri eski eserlerde farklı bir yol izler: süre ölüm yılına değil, esas olarak yayın tarihine göre işler ve 95 yıldan eski yayınlar kamu malıdır. Degas’nın iki boyutlu üretiminin tamamı 1918’den önceye ait olduğu için bu eşik de çok uzun zaman önce aşıldı. İki farklı sistem, aynı kapı: Degas’nın resimleri her iki tarafta da serbest.

Dürüst bir uyarıyı buraya bırakalım: telif süreleri ülkeden ülkeye değişir ve zaman içinde güncellenebilir. Bu yazı genel bir çerçeve sunar; hukuki tavsiye değildir. Yüz yılı aşkın süredir ölü bir sanatçı için bu farkların hiçbiri sonucu değiştirmez, ama ticari bir kararınız buna bağlıysa kendi ülkenizde bir hukukçuya danışmanız en doğrusudur.

Bronz heykeller: kısa ama önemli bir ayrıntı

Degas yaşarken yalnızca tek bir heykel sergiledi: 1881’de gösterdiği, balmumundan yapılmış, gerçek korse ve tütü giydirilmiş On Dört Yaşındaki Küçük Dansçı. Müzelerde gördüğünüz bronz dansçılar ve atlar ise onun ölümünden sonra döküldü — atölyesinde bulunan yaklaşık 150 balmumu ve kil figürden, mirasçılarının anlaşmasıyla Hébrard dökümhanesinde, 1920 ile 1936 arasında. Bu dökümlerden bir Küçük Dansçı, 2022’de Christie’s’te 41,6 milyon dolara satıldı. Koleksiyoncu için ders şu: ölüm sonrası dökümler daha yeni nesnelerdir ve heykel fotoğrafları çekenin kendi haklarını taşıyabilir. Degas’nın tartışmasız kamu malı çekirdeği, düz yüzeyli işleridir — yağlıboyalar, pasteller, desenler.

Tablo kamu malı; her dijital dosya değil

Koleksiyoncuların en sık karıştırdığı nokta budur. Kamu malı olan şey, Degas’nın yaptığı eserdir. O eseri gösteren belirli bir dijital dosya ise ayrı bir nesnedir ve ayrı bir geçmişi vardır. Bazı müzeler ve görsel arşivler, kamu malı tabloların kendi çektikleri fotoğrafları üzerinde hak ya da sözleşme şartı ileri sürer; bu iddiaların ne kadar geçerli olduğu ülkeden ülkeye değişir. Tabloya ait özgürlük, internette dolaşan her dosyaya kendiliğinden geçmez.

Dosyanın nereden geldiği bu yüzden en az eserin statüsü kadar önemlidir. Bizim payımıza düşeni açıkça söyleyelim: mağazamızdaki restorasyonlar bize aittir ve her eserin hak durumunu listelemeden önce tek tek doğruluyoruz — hem eserin kendisini hem de kaynağını.

Koleksiyonumuzda Degas

Mağazamızda 300’den fazla restore edilmiş Degas eseri var ve yelpaze, ressamın dünyası kadar geniş: sahne ve kulis, hipodrom, çamaşırhane, şapkacı, banyo. Yıldız (The Star) burada — sahne ışığını tek başına üstlenen balerinin mercan rengi korsesi, yeşil dekorların önünde yanıyor; yorgun kopyaların ilk soldurduğu şey de tam olarak bu. Dans Dersi’nin sıcaktan soğuğa akan yeşilleri, geç dönemin mavi mavi üstüne kurulmuş Mavili Dansçılar’ı da öyle.

Her eser dört formatta sunuluyor: rulo poster, gerdirilmiş kanvas, çerçeveli kanvas ve çerçeveli kağıt baskı. Rulo poster, güvendiği bir çerçevecisi olan koleksiyoncular için; çerçeveli seçenekler ise asılmaya hazır geliyor.

Degas en iyi işlerini elli yıl kendine sakladı; dünya onlarla ancak o gittikten sonra, müzayede salonlarında tanışabildi. Artık hepsi herkesin. Koleksiyonun tamamına buradan göz atabilirsiniz.