Amedeo Modigliani eserleri kamu malı mı? Koleksiyoncu rehberi

Amedeo Modigliani, sanat piyasasının en huzursuz dosyalarından birine sahiptir: adı, sahtesi en çok üretilen ressamlar anıldığında hep ilk sıralarda geçer ve kataloğu yüz yıldır uzman tartışmalarına sahne olur. Oysa bir baskı koleksiyoncusunun asıl merak ettiği soru — bu görüntüleri kim, hangi hakla çoğaltabilir? — şaşırtıcı ölçüde sakin bir sorudur. Modigliani Ocak 1920’de öldü ve bütün üretimi doğal olarak bu tarihten öncedir. Eserleri bugün dünyanın her yerinde kamu malıdır. Aşağıda önce kavramı, sonra kuralları, en sonunda da bu otuz beş yıllık savruk ve parlak hayatın hikâyesini bulacaksınız.

Kamu malı ne demek?

Bir eserin kamu malı olması, telif korumasının sona erdiği ve eserin insanlığın ortak mirasına katıldığı anlamına gelir. Kamu malı bir tablo izin alınmadan çoğaltılabilir, basılabilir, uyarlanabilir ve satılabilir. Bu bir açık kapı ya da kaçamak değil, telif sisteminin baştan beri öngördüğü sonuçtur: sistem sanatçıyı ve mirasçılarını belirli bir süre korur, süre dolunca eseri herkese açar. Yüz yıl önce ölmüş bir ressamın duvarınıza bu kadar rahat asılabilmesinin hukuki temeli budur.

Türkiye’de ve Avrupa’da kural: yaşam artı 70 yıl

Türkiye’de 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre koruma, sanatçının yaşamı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıl devam eder. Avrupa Birliği ülkeleri de aynı süreyi uygular. Modigliani 24 Ocak 1920’de öldüğüne göre bu süre 1990 yılının sonunda doldu; 1991’den bu yana eserleri, yaşam artı 70 kuralını uygulayan bütün ülkelerde kamu malıdır. Otuz beş yıldan uzun bir süredir yani — tartışılacak bir yanı kalmamış, iyice oturmuş bir statü.

ABD’de hesap farklı, sonuç aynı

Amerika Birleşik Devletleri eski eserlerde süreyi sanatçının ölüm yılına göre değil, esas olarak yayın tarihine göre hesaplar ve koruma kabaca 95 yılla sınırlıdır. Bu fark, 20. yüzyılın ortasına uzanan kariyerlerde bazen sürprizler doğurur; ama Modigliani’nin ürettiği her şey Ocak 1920’den öncesine ait olduğu için 95 yıllık çıta da onlarca yıl önce aşılmıştır. Hangi sistemle hesaplarsanız hesaplayın sonuç değişmiyor: geç dönem eseri yok, ölümünden sonra yayımlanmış gri alan yok, süresi hâlâ işleyen ülke yok.

Otuz beş yıla sığan bir hayat

Modigliani 1884’te İtalya’nın Livorno kentinde, Sefarad Yahudisi bir ailenin çocuğu olarak doğdu; onu efsaneye dönüştüren işleri ise Paris’te, Montparnasse’ta yaptı. Yıllarca kendini ressam değil heykeltıraş saydı; hiç kurulamayacak bir tapınağın sütunları olarak hayal ettiği karyatid desenlerini defalarca çizdi. Sağlığı ve taşın maliyeti onu tuvale geri döndürdüğünde, heykelcinin sadeliğini de beraberinde getirdi: uzun boyunlar, badem gözler, bir eğri ile bir eğime indirgenmiş yüzler.

Sonrası, modern portre sanatının en yoğun dönemlerinden biridir. Çevresindeki şairleri ve ressamları resmetti — 1916’da Jean Cocteau’yu, 1917’de en yakın arkadaşı Chaim Soutine’i. Aynı yıl, sanat tüccarı Léopold Zborowski’nin desteğiyle büyük nü serisini boyadı. Ardından tekrar tekrar, hayat arkadaşı olan genç resim öğrencisi Jeanne Hébuterne’i çizdi; 1919’da ise geriye bıraktığı tek boyalı otoportreyi yaptı — elinde palet, gözleri neredeyse kapalı. 24 Ocak 1920’de, otuz beş yaşında, tüberkülozun yol açtığı menenjitten öldü. İkinci çocuklarına sekiz aylık hamile olan Jeanne, iki gün sonra beşinci kattaki pencereden atlayarak hayatına son verdi.

Polisin açılış günü kapattığı sergi

Modigliani hayatı boyunca tek bir kişisel sergi görebildi. Sergi 3 Aralık 1917’de Paris’te, Berthe Weill’in küçük galerisinde açıldı; ilgi çeksin diye vitrine asılan nüler, ilgiden fazlasını çekti. Karşı binadaki emniyet yetkilisi tabloları genel ahlaka aykırı buldu ve daha açılış gününde önce vitrinden, sonra duvarlardan indirilmelerini emretti. Sergiden geriye bolca dedikodu, neredeyse hiç satış kalmadı.

Hikâyenin ikinci perdesi doksan sekiz yıl sonra oynandı: 9 Kasım 2015’te, o 1917 serisinin uzanan nülerinden biri — Nu couché — New York’ta Christie’s müzayedesinde 170,4 milyon dolara satıldı ve o güne dek müzayedede el değiştirmiş en pahalı tablolar arasına girdi. Bir polis komiserinin duvardan indirttiği resimler, bugün müzelerin baş köşesinde asılı.

Sahtecilik başka, telif başka

Modigliani’nin adının sahtecilikle bu kadar sık anılmasının nedenleri biliniyor: hızlı çalıştı, düzgün kayıt tutmadı, kimi zaman masraflarını desen vererek ödedi. Kataloğunun kapısı bu yüzden hep aralık kaldı. 1984’te Livorno’da öğrenciler, matkapla yonttukları sahte Modigliani başlarını kanala atıp “buldurdular”; uzmanlar eserleri coşkuyla sahiplendi, ta ki öğrenciler yapım sürecini çektikleri videoyu yayınlayana kadar. 2017’de ise işin şakası kalmadı: Cenova’daki Palazzo Ducale’de açılan büyük Modigliani sergisinde polis 21 eseri müsadere etti, bilirkişiler bunların 20’sinin sahte olduğunu açıkladı ve sergi planlanandan üç gün önce kapatıldı.

Koleksiyoncu için buradaki ayrım önemlidir. Sahtecilik bir gerçeklik sorunudur ve nesneye ilişkindir: onun elinden çıktığı iddia edilen ama çıkmamış bir tuval. Telif ise ayrı bir sorudur ve görüntüye ilişkindir: gerçek bir eserin görüntüsünü kimin çoğaltabileceği. Birinci soru uzmanları ve mahkemeleri meşgul etmeye devam ediyor; ikincisininse Modigliani özelinde cevabı kesinleşmiş durumda — eserleri her yerde kamu malı.

Tablo kamu malı; her dijital dosya serbest değil

Bir noktayı ayırmak gerekiyor. Tablonun kamu malı olması, internette dolaşan her dijital kopyasının da otomatik olarak serbest olduğu anlamına gelmez. Bazı müzeler ve görsel arşivler, kamu malı tabloların kendi çektikleri fotoğrafları üzerinde hak ya da sözleşme şartı ileri sürer. Bu iddiaların hukuki gücü ülkeden ülkeye değişir; ama pratik ders değişmez: dosyanın nereden geldiği, tablonun statüsü kadar önemlidir. Bizim açımızdan mesele şeffaftır — mağazadaki restorasyonlar bize aittir ve her eserin hak durumunu listelemeden önce tek tek doğruluyoruz.

Dürüst bir hatırlatma da borcumuz: telif kuralları ülkeden ülkeye farklılık gösterir ve zamanla güncellenebilir. Bu yazı genel bir çerçeve sunar; hukuki tavsiye değildir. 1920’de ölmüş bir sanatçı için sonuç hiçbir ülkede değişmiyor, ama ticari bir kararınız buna bağlıysa bulunduğunuz ülkede bir uzmana danışmakta fayda var.

Koleksiyonda Modigliani

Mağazamızda 120’den fazla restore edilmiş Modigliani eseri bulunuyor. Polisin duvardan indirttiği serinin ta kendisinden Uzanan Nü (1917) burada; sıcak ten renklerinin o derin kırmızı zemin karşısında tuğlaya dönmeden durabilmesi, restorasyonun asıl işiydi. 1918 tarihli Büyük Şapkalı Jeanne Hébuterne, 1919’daki tek Otoportre ve Yelpazeli Kadın da koleksiyonda — sonuncusu 2010’da Paris’te bir müzeden çalındı ve hâlâ kayıp; bu resmi bugün görmenin neredeyse tek yolu baskıları.

Her eser dört formatta sunuluyor: rulo poster, gerdirilmiş kanvas, çerçeveli kanvas ve çerçeveli kağıt baskı. Rulo poster, çalıştığı bir çerçeveci olan koleksiyoncular için; çerçeveli seçenekler asılmaya hazır geliyor. Modigliani koleksiyonunun tamamına buradan göz atabilirsiniz.